Antybiotyki od dekad należą do najważniejszych osiągnięć medycyny, ale ich skuteczność przestaje być oczywista. Badania prowadzone przez naukowczynie z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego pokazują, że tempo narastania antybiotykooporności zaczyna wyprzedzać możliwości opracowywania nowych leków. W konsekwencji rośnie ryzyko, że nawet rutynowe zakażenia znów staną się trudne do leczenia.

Ewolucja bakterii przyspieszona przez człowieka

Oporność bakterii na antybiotyki nie jest zjawiskiem nowym – stanowi efekt naturalnych procesów ewolucyjnych. Współczesna skala problemu wynika jednak z intensywnego i często nieuzasadnionego stosowania leków przeciwdrobnoustrojowych w medycynie oraz hodowli zwierząt. Mikroorganizmy nie tylko przystosowują się do obecności antybiotyków, ale również przekazują geny oporności innym bakteriom, co znacząco przyspiesza rozprzestrzenianie się tego zjawiska.

Dane epidemiologiczne wskazują, że już w 2019 roku zakażenia wywołane przez bakterie oporne bezpośrednio odpowiadały za ponad milion zgonów na świecie. W kolejnych przypadkach przyczyniały się do śmierci pacjentów jako czynnik współistniejący. Prognozy na następne dekady sugerują dalszy wzrost tych wartości, szczególnie w krajach o wysokim zużyciu antybiotyków, do których należy również Polska.

Środowisko jako ukryty rezerwuar oporności

Badania prowadzone w Olsztynie wpisują się w podejście „Jedno zdrowie”, które zakłada ścisłe powiązanie zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska. Analizy obejmujące ścieki, gleby, wody powierzchniowe i rośliny pokazują, że antybiotyki oraz bakterie oporne nie pozostają ograniczone do szpitali.

Szczególnie istotnym ogniwem są ścieki, które przenoszą zarówno pozostałości leków, jak i drobnoustroje z organizmów ludzi i zwierząt. W oczyszczalniach nie zawsze dochodzi do ich pełnej eliminacji, co sprzyja dalszemu rozprzestrzenianiu się oporności w środowisku. Obecność genów oporności wykryto nawet w roślinach uprawnych, co oznacza, że mogą one trafiać do łańcucha pokarmowego.

W tym kontekście ścieki szpitalne stanowią szczególne zagrożenie. Zawierają wysokie stężenia bakterii odpornych na tzw. antybiotyki ostatniej szansy, w tym karbapenemy. Skala zjawiska, obserwowana w badaniach prowadzonych we współpracy z dziesiątkami polskich szpitali, wskazuje na rosnącą presję selekcyjną wywieraną przez intensywne stosowanie tych leków.

Medycyna między postępem a ograniczeniami

Rozwój antybiotyków przez lata był jednym z filarów nowoczesnej medycyny, umożliwiając bezpieczne przeprowadzanie operacji, leczenie zakażeń i wydłużenie życia. Obecna sytuacja pokazuje jednak granice tego modelu. Liczba nowych substancji wprowadzanych na rynek nie nadąża za tempem adaptacji bakterii, co zmusza lekarzy do sięgania po coraz silniejsze preparaty.

Znaczenie zyskują działania systemowe, takie jak racjonalizacja terapii, ograniczanie niepotrzebnych hospitalizacji oraz rozwój monitoringu środowiskowego. Nowe regulacje unijne przewidują obowiązek kontroli obecności antybiotykooporności w ściekach, co ma umożliwić wcześniejsze wykrywanie zagrożeń.