Kosmiczne Obserwatorium SPHEREx (Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer), należące do NASA, zakończyło wykonanie pierwszej pełnej mapy całego nieba w aż 102. zakresach promieniowania podczerwonego. To osiągnięcie, zrealizowane zaledwie sześć miesięcy po rozpoczęciu regularnych obserwacji, otwiera nowe możliwości badań nad ewolucją Wszechświata – od jego najwcześniejszych chwil po współczesne struktury galaktyczne.

Wystrzelony w marcu 2025 roku teleskop SPHEREx obserwuje niebo w zakresie długości fal niewidocznych dla ludzkiego oka, lecz powszechnie występujących w kosmosie. Dzięki temu możliwe jest jednoczesne badanie emisji gwiazd, gorącego wodoru, obłoków pyłu kosmicznego oraz lodów międzygwiazdowych. Każda z 102 „barw” niesie unikalną informację fizyczną i chemiczną o obserwowanych obiektach.

SPHEREx krąży wokół Ziemi około 14,5 razy na dobę, skanując niebo pasami biegnącymi od bieguna północnego do południowego. W ciągu jednego dnia wykonuje około 3600 obrazów, a po pół roku obserwacji obejmuje pełne 360 stopni sfery niebieskiej. Pierwszy kompletny atlas nieba powstał w grudniu 2025 roku, a w trakcie dwuletniej podstawowej misji zaplanowano jeszcze trzy kolejne pełne przeglądy, które zwiększą czułość i precyzję pomiarów.

Kluczową cechą SPHEREx jest połączenie bardzo szerokiego pola widzenia z obserwacjami spektroskopowymi. Podczas gdy teleskop Jamesa Webba analizuje znacznie więcej długości fal, robi to na bardzo ograniczonym fragmencie nieba. SPHEREx oferuje mniejszą rozdzielczość spektralną, lecz rekompensuje ją globalnym zasięgiem, co czyni go wyjątkowym narzędziem do badań statystycznych na skalę kosmologiczną.

Dane z misji umożliwią stworzenie trójwymiarowej mapy rozmieszczenia setek milionów galaktyk. Pozwoli to badać subtelne różnice w ich grupowaniu i dostarczyć nowych informacji o procesie inflacji – gwałtownej ekspansji Wszechświata, która miała miejsce ułamek sekundy po Wielkim Wybuchu. Analiza ta może pomóc w zrozumieniu, w jaki sposób pierwotne fluktuacje wpłynęły na dzisiejszą strukturę kosmosu.

Równocześnie obserwatorium dostarczy danych kluczowych dla badań Drogi Mlecznej, w tym rozmieszczenia wody i związków organicznych w obłokach międzygwiazdowych – składników istotnych dla procesów powstawania gwiazd i planet, a pośrednio także dla badań nad warunkami sprzyjającymi życiu.

Misją zarządza Jet Propulsion Laboratory (JPL) w Kalifornii, a w jej realizację zaangażowane są zespoły naukowe z kilkunastu instytucji w Stanach Zjednoczonych oraz Azji. Co istotne, cały zbiór danych SPHEREx jest publicznie dostępny, co pozwoli badaczom na całym świecie wykorzystywać go w szerokim spektrum badań astrofizycznych i kosmologicznych.