Współczesne nastolatki dorastają w świecie, w którym przekaz o szczęściu i sukcesie jest wyjątkowo jednolity: liczy się to, co można kupić i pokazać. Prof. Anna Maria Zawadzka z Uniwersytetu Gdańskiego zwraca uwagę, że młodzi ludzie funkcjonują w kulturze konsumpcji, która podsuwa im materialistyczne cele jako podstawowy drogowskaz życiowy. Zjawisko to zbiega się z pogarszającą się kondycją psychiczną dzieci i młodzieży w Polsce i innych krajach rozwiniętych.
Z danych Narodowego Funduszu Zdrowia wynika, że w latach 2013–2021 liczba dzieci i nastolatków leczonych z powodu zaburzeń depresyjnych i lękowych wzrosła o około 120 proc. Najnowsze raporty Światowej Organizacji Zdrowia wskazują na utrzymujący się kryzys zdrowia psychicznego wśród młodych Europejczyków. W tym kontekście pytanie o wpływ dominujących wzorców kulturowych na dobrostan psychiczny staje się zagadnieniem nie tylko społecznym, ale i naukowym.
Materializm a rozwój psychiczny młodzieży
Adolescencja to okres intensywnego kształtowania tożsamości. Młody człowiek poszukuje odpowiedzi na pytania o własne wartości, kompetencje i miejsce w świecie. Psychologia rozwojowa, od prac Erika Eriksona po współczesne badania nad motywacją, podkreśla znaczenie autonomii, poczucia kompetencji i więzi z innymi jako fundamentów zdrowego rozwoju.
Materializm, rozumiany jako przekonanie, że nadrzędnym celem życia jest bogactwo i status społeczny oparty na konsumpcji, przesuwa akcent z motywacji wewnętrznej na zewnętrzną. Badania międzynarodowe pokazują, że silna orientacja materialistyczna wiąże się z niższym zadowoleniem z życia, większym nasileniem lęku i objawów depresyjnych oraz wyższym ryzykiem zachowań ryzykownych. Szczególnie podatna na ten wpływ jest młodzież, u której wahania nastroju i poczucia własnej wartości są elementem naturalnych przemian biologicznych i społecznych.
W tym sensie konsumpcjonizm staje się nie tylko zjawiskiem ekonomicznym, ale również problemem psychologicznym. Mechanizm jest zbliżony do opisanego w ekonomii prawa Kopernika-Greshama: „gorszy pieniądz wypiera lepszy”. W kulturze nadmiaru dóbr i bodźców wartości powierzchowne mogą wypierać te, które wymagają czasu, wysiłku i relacji.
Media, rynek i nowe środowisko dorastania
Środowisko, w którym dorastają młodzi Polacy, jest silnie nasycone przekazem marketingowym. Media społecznościowe, platformy wideo i gry budują system nagród oparty na widoczności, popularności i atrakcyjnym wizerunku. Treści te wzmacniają przekonanie, że wartość jednostki zależy od posiadania i konsumpcji.
Psychologia ekonomiczna wskazuje, że materializm rozwija się szczególnie łatwo tam, gdzie utrudnione jest zaspokojenie podstawowych potrzeb psychicznych: bezpieczeństwa, akceptacji, przynależności. W sytuacji niepewności młody człowiek może traktować dobra materialne jako narzędzie kompensacji. Zakupy i doświadczenia konsumpcyjne przynoszą krótkotrwałą poprawę nastroju, lecz nie rozwiązują problemu braku stabilnych relacji czy poczucia sensu.
Polska, jako kraj należący do grupy społeczeństw zachodnich, uprzemysłowionych i demokratycznych, uczestniczy w globalnym modelu kultury konsumpcyjnej. Transformacja ustrojowa i szybki wzrost gospodarczy ostatnich dekad przyniosły realną poprawę warunków życia, ale jednocześnie wzmocniły aspiracje materialne jako miernik sukcesu. Dla młodego pokolenia, które nie pamięta niedoborów sprzed 1989 roku, konsumpcja staje się naturalnym językiem opisu świata.
Wyzwanie polega na tym, by rozwój gospodarczy i technologiczny nie odbywał się kosztem rozwoju wewnętrznego. W tradycji kopernikańskiej nauka nie ograniczała się do opisu mechanizmów rynku czy ruchu ciał niebieskich, lecz obejmowała refleksję nad ładem społecznym i odpowiedzialnością wspólnoty. Dziś interdyscyplinarne badania z pogranicza psychologii, ekonomii i pedagogiki mogą pomóc w projektowaniu środowiska, które wspiera autonomię, kompetencje i relacje młodych ludzi, zamiast redukować ich aspiracje do roli konsumentów.
