Nowe badania geograficzne ujawniają, że w lasach Polski zachowały się ślady ponad 630 000 mielerzy – dawnych konstrukcji do wypalania węgla drzewnego. Te okrągłe wgłębienia w terenie, przez wieki niewidoczne dla historyków, dziś odsłaniają ogromną skalę eksploatacji drewna i jego centralną rolę w gospodarce przedindustrialnej.

Produkcja węgla drzewnego w gospodarce przedindustrialnej

Węgiel drzewny nie był produktem marginalnym – był paliwem pierwszego wyboru dla hutnictwa i kuźni, gdzie wymagano bardzo wysokich temperatur do wytopu szkła i metali. Stanowił też surowiec do produkcji smoły, dziegciu i potażu, ważnych w licznych gałęziach ówczesnej gospodarki.

Charakterystyczna konstrukcja mielerza składała się z dużego stosu drewna przykrytego ziemią i darnią, zapalonego tak, aby ograniczyć dostęp tlenu i doprowadzić do zwęglania drewna. Proces trwał nawet 2–3 tygodnie i zużywał ogromną ilość surowca – setki metrów sześciennych drewna na jeden cykl.

LiDAR i nowa jakość badań krajobrazu

Przełom w badaniu tych pozostałości przyniosło wykorzystanie lotniczego skanowania laserowego (LiDAR), które umożliwia odczytanie mikroform terenu pod lasem, niewidocznych gołym okiem. Dzięki temu naukowcy z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN przygotowali pierwszą w historii krajową inwentaryzację relict charcoal hearths – ponad 634 000 obiektów zidentyfikowanych w cyfrowych modelach terenu.

Analizy przestrzenne wskazują, że ślady te zachowały się głównie na obszarach leśnych, a ich koncentracja różni się regionalnie – największe gęstości obserwuje się w lasach zachodniej i południowej Polski. Obiekty te różnią się wielkością i umiejscowieniem, co sugeruje zróżnicowane praktyki produkcyjne i dostosowania do lokalnych warunków środowiskowych.Choć obecnie trudno je dostrzec w terenie, proces wypału węgla pozostawił trwałe ślady w środowisku – zmiany w składzie gleby, trwałe warstwy antropogeniczne i podwyższone stężenia niektórych pierwiastków. Badania gleboznawcze potwierdzają, że nawet po stuleciach te miejsca różnią się od otoczenia pod względem właściwości chemicznych i biologicznych.

Pamięć o intensywnej działalności smolarzy utrwaliła się też w nazwach miejscowości, takich jak Smolary, Budy czy Szklary – co wskazuje na historyczne znaczenie produkcji węgla drzewnego w lokalnej gospodarce i kulturze krajobrazu.

Otwarte dane i interdyscyplinarne badania

Wyniki projektu zostały udostępnione w otwartej bazie ReCHAR, co stwarza nowe możliwości dla badaczy z wielu dziedzin – od historii środowiska, przez archeologię przemysłową, po ekologię i kartografię. Zespoły analizują nie tylko samo położenie mielerzy, ale także ich związki z historycznymi ośrodkami hutniczymi, gospodarką leśną i użytkowaniem terenu.