8 lipca 2011 roku wahadłowiec Atlantis wystartował w misję STS-135 – ostatnią w trzydziestoletniej historii amerykańskiego programu lotów promami kosmicznymi. Na Ziemię wrócił trzynaście dni później, 21 lipca. W tym czasie pięć wahadłowców wykonało łącznie 135 misji, a dwie z nich zakończyły się katastrofami, w których zginęło czternaścioro astronautów.

Misja, która zamykała program

Załogę STS-135 tworzyli Christopher Ferguson, Douglas Hurley, Sandra Magnus i Rex Walheim. Ich zadaniem było dostarczenie na Międzynarodową Stację Kosmiczną zapasów żywności, sprzętu naukowego i części zamiennych, które miały wystarczyć na czas, gdy wahadłowce przestaną latać.

Po powrocie Atlantis do Centrum Kosmicznego im. Kennedy’ego NASA straciła własne środki transportu załóg na orbitę. Przez kolejne dziewięć lat astronautów na Międzynarodową Stację Kosmiczną przewoziły wyłącznie rosyjskie statki Sojuz startujące z kosmodromu Bajkonur w Kazachstanie. Zmieniło się to w maju 2020 roku, gdy rakieta Falcon 9 firmy SpaceX wyniosła w kapsule Dragon dwóch amerykańskich astronautów – był to pierwszy załogowy lot zrealizowany na zlecenie NASA przez prywatne przedsiębiorstwo.

Wahadłowce jako kosmiczne ciężarówki

Decyzję o budowie floty statków wielokrotnego użytku podjął w styczniu 1972 roku prezydent Richard Nixon, licząc na obniżenie kosztów transportu ładunków i ludzi na orbitę. Wahadłowce miały wznosić się przy pomocy własnych rakiet wspomagających, a wracać na Ziemię jak samoloty, lądując na pasie startowym. Pierwszy lot orbitalny odbyła Columbia w kwietniu 1981 roku. Wcześniej w atmosferze testowano jedynie prototyp o nazwie Enterprise, który nigdy nie trafił w kosmos.

Do 2011 roku NASA eksploatowała pięć wahadłowców: Columbię, Challengera, Discovery, Atlantis i Endeavour, zbudowanego jako zamiennik utraconego Challengera. Statki przewoziły na orbitę ładunki o masie do 30 ton oraz laboratoria naukowe, umieszczały na orbicie satelity i serwisowały Kosmiczny Teleskop Hubble’a. Wynosiły też sondy międzyplanetarne – Magellana ku Wenus, Ulyssesa ku Słońcu, Galileo ku Jowiszowi oraz Cassini ku Saturnowi. Najwięcej lotów na koncie miał Discovery – 39 misji, w tym dwie poświęcone naprawie teleskopu Hubble’a. Sam Atlantis wykonał 33 misje, z czego dwanaście do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej i siedem do rosyjskiej stacji Mir, spędzając w kosmosie łącznie 306 dni.

Dwie katastrofy, które zmieniły program

28 stycznia 1986 roku wahadłowiec Challenger rozpadł się w powietrzu 73 sekundy po starcie z Centrum Kosmicznego im. Kennedy’ego. Przyczyną było uszkodzenie pierścienia uszczelniającego w prawym silniku wspomagającym – wydobywający się z niego płomień przepalił zbiornik paliwa, co doprowadziło do rozpadu statku. Zginęło siedem osób.

Mimo poprawek wprowadzonych po tej katastrofie, program nie uniknął kolejnej tragedii. W lutym 2003 roku Columbia rozpadła się nad Teksasem podczas powrotu na Ziemię, lecąc z prędkością wielokrotnie przekraczającą prędkość dźwięku. Kawałek pianki izolacyjnej, który oderwał się od zbiornika paliwa podczas startu, uszkodził wcześniej osłonę termiczną skrzydła. Rozgrzana do ponad 1100 stopni Celsjusza plazma wniknęła przez tę wyrwę i zniszczyła aluminiową konstrukcję statku. Zginęło siedmioro astronautów.

Wycofane z eksploatacji wahadłowce trafiły do muzeów. Atlantis pozostał na stałej ekspozycji w Centrum Kosmicznym im. Kennedy’ego na Florydzie, Endeavour trafił do Kalifornijskiego Centrum Nauki w Los Angeles, a Discovery – do National Air and Space Museum w Waszyngtonie.