Kosmos jeszcze niedawno kojarzył się głównie z prestiżowymi misjami państwowych agencji i zimnowojenną rywalizacją mocarstw. Dziś stał się częścią globalnej infrastruktury odpowiedzialnej za bezpieczeństwo, komunikację, monitorowanie klimatu i rozwój gospodarki cyfrowej. O zmianie znaczenia przestrzeni kosmicznej mówiła podczas konferencji Vilnius Space Days dr Masami Onoda z Japan Aerospace Exploration Agency, zwracając uwagę, że technologie kosmiczne nie zmieniają ludzkiej natury, lecz przenoszą ziemskie interesy i mechanizmy współpracy na orbitę oraz Księżyc.
Ekspertka podkreśliła, że współczesna eksploracja kosmosu opiera się przede wszystkim na wymianie danych. Systemy obserwacji Ziemi działają skutecznie tylko wtedy, gdy satelity różnych państw i operatorów współpracują ze sobą w ramach wspólnych standardów. Dane zbierane z orbity pomagają monitorować zmiany klimatu, poziom emisji gazów cieplarnianych czy bezpieczeństwo infrastruktury krytycznej. Korzysta z nich także International Atomic Energy Agency, która dzięki obserwacjom satelitarnym może śledzić aktywność obiektów jądrowych bez konieczności polegania wyłącznie na kontrolach terenowych.
Orbita staje się nową infrastrukturą strategiczną
Znaczenie technologii kosmicznych szczególnie wyraźnie widać w regionach zagrożonych katastrofami naturalnymi. Japonia od lat wykorzystuje systemy obserwacji Ziemi do monitorowania trzęsień ziemi, tajfunów i tsunami. Satelity pozwalają szybciej przewidywać zagrożenia i koordynować działania ratunkowe. Podobne technologie coraz częściej traktowane są również jako element bezpieczeństwa państw i odporności gospodarek.
Właśnie temu poświęcono tegoroczne Vilnius Space Days 2026, gdzie Polska była gościem honorowym. W debatach uczestniczyli przedstawiciele europejskich instytucji, sektora prywatnego oraz agencji kosmicznych z Europy i Azji. Tematem przewodnim wydarzenia była rola sektora kosmicznego w budowaniu bezpieczeństwa regionu Morza Bałtyckiego oraz strategicznej autonomii Europy.
Dr Onoda zwróciła uwagę, że współpraca międzynarodowa pozostaje koniecznością także z powodu rosnącej liczby śmieci kosmicznych. Na orbicie znajduje się już wiele tysięcy nieaktywnych satelitów i fragmentów rakiet, które mogą zagrażać kolejnym misjom. Dlatego państwa pracują nad zasadami interoperacyjności systemów oraz procedurami ograniczania ryzyka kolizji.
Księżyc znów staje się polem politycznej rywalizacji
Nowym etapem międzynarodowej konkurencji są przygotowania do powrotu ludzi na Księżyc. Jednym z najważniejszych projektów pozostaje program Artemis rozwijany przez NASA wraz z partnerami międzynarodowymi. Podstawą współpracy są Artemis Accords — zbiór zasad dotyczących pokojowej eksploracji kosmosu, wymiany danych, ograniczania odpadów orbitalnych i ochrony historycznych miejsc na Księżycu. Do porozumienia przystąpiło już 67 państw, w tym Polska i Japonia.
Ekspertka JAXA zaznaczyła jednak, że nawet rozwój nowych regulacji nie wyeliminuje geopolitycznej konkurencji. Obok państw współpracujących przy Artemis rozwija się także chińsko-rosyjska koncepcja Międzynarodowej Księżycowej Stacji Badawczej. W praktyce oznacza to, że rywalizacja znana z Ziemi przenosi się stopniowo również na orbitę i powierzchnię Księżyca.
Jednocześnie dostęp do kosmosu staje się coraz bardziej demokratyczny. Rozwój niewielkich satelitów typu CubeSat oraz obniżenie kosztów wynoszenia ładunków sprawiły, że w sektorze kosmicznym działają już setki startupów i uczelni. Polska od kilku lat wzmacnia swoją pozycję w tym obszarze. Rodzime firmy i zespoły badawcze uczestniczą w projektach Europejskiej Agencji Kosmicznej, rozwijają technologie obserwacji Ziemi i współpracują przy systemach satelitarnych wykorzystywanych w nauce oraz bezpieczeństwie. Obecność Polski jako gościa honorowego podczas Vilnius Space Days była jednym z sygnałów rosnącego znaczenia polskiego sektora kosmicznego w Europie Środkowo-Wschodniej.
