Kiedy myślimy o polskich wydmach, przed oczami stają zwykle piaszczyste plaże Słowińskiego Parku Narodowego albo nadmorskie łachy Półwyspu Helskiego. Tymczasem największe pola wydmowe w Polsce leżą z dala od morza — głęboko w lasach środkowej i zachodniej części kraju — i zajmują obszar ponad dziesięciokrotnie rozleglejszy od tych nadmorskich. Tak wynika z badań dr. Roberta J. Sokołowskiego z Uniwersytetu Gdańskiego.
Piasek z epoki lodowcowej
Największe pole wydmowe w Polsce znajduje się w Puszczy Noteckiej i liczy ponad 350 km². Dla porównania, największe nadmorskie pole wydmowe — w Słowińskim Parku Narodowym — zajmuje zaledwie 32 km². Znaczące skupiska wydm śródlądowych występują też w Kotlinie Toruńskiej, Kotlinie Płockiej oraz w Kampinoskim Parku Narodowym.
Geneza tych form sięga schyłku ostatniego zlodowacenia, czyli okresu sprzed ok. 15–11 tys. lat. Lądolód skandynawski pozostawił po sobie ogromne ilości drobnoziarnistego piasku, który wypełnił szerokie pradoliny. Gdy zanikała wieloletnia zmarzlina i ustępował lód, ten luźny materiał stał się dostępny dla transportu przez wiatr. Tak zaczęły powstawać rozległe pola piasków eolicznych, które dziś kryją się pod koronami sosen.
Pożary jako silnik rzeźby terenu
Kluczową rolę w kształtowaniu wydm odegrały gwałtowne pożary lasów. Badania stanowiska Korzeniew w Wielkopolsce ujawniły sześć poziomów gleb kopalnych zawierających węgiel drzewny. Oznacza to, że w ciepłym okresie Allerød — przypadającym na ok. 13,9–13,2 tys. lat temu — ogień trawiły sosnowe lasy wielokrotnie w ciągu zaledwie kilkuset lat. Za każdym razem odsłonięte podłoże wiatr mógł ponownie modelować, usypując nowe formy na gruzowisku poprzednich.
W latach 2019–2023 zespół badaczy z Politechniki Śląskiej, Uniwersytetów Gdańskiego i Wrocławskiego oraz UMCS w Lublinie przeprowadził systematyczne badania 56 wydm w całym kraju. Teren ukryty pod lasami mapowano przy użyciu lotniczego skaningu laserowego (LiDAR), a wiek osadów ustalano metodami luminescencyjną (OSL) i radiowęglową (¹⁴C). To pierwsze tak kompleksowe zestawienie danych o tej grupie form w Polsce.
Żywe formy, które nadal się zmieniają
Wydmy śródlądowe nie są strukturami martwymi. Wycinka lasów, nadmierne pasterstwo i postępujące zmiany klimatyczne niszczą słabe gleby leśne, co sprzyja lokalnej reaktywacji procesów eolicznych. Zjawisko to obserwuje się m.in. na wschód od Warszawy, w strefie Kampinoskiego Parku Narodowego. Tam, gdzie zanika roślinność wiążąca piasek, wiatr zaczyna ponownie pracować — tak samo jak tysiące lat temu.
