W lasach w pobliżu osady Zagrody koło Sławoborza w województwie zachodniopomorskim archeolodzy z Fundacji Relicta zidentyfikowali relikty średniowiecznego miasta Stolzenberg. Przez stulecia jego istnienie pozostawało w sferze lokalnych przekazów i wzmiankowanej w źródłach tradycji. Dziś, dzięki połączeniu badań historycznych, archeologicznych i nowoczesnych metod pomiarowych, udało się odtworzyć zarys jego układu urbanistycznego oraz potwierdzić, że był to w pełni ukształtowany organizm miejski funkcjonujący na pograniczu Pomorza i Nowej Marchii.

Pierwsze informacje o Stolzenbergu pojawiają się w źródłach pisanych dopiero w XVI wieku, jednak już dziewiętnastowieczni autorzy niemieccy wspominali o pozostałościach „wymarłego miasta” w okolicach Sławoborza. Wskazywano na zachowane wały oraz nazwy pól takie jak Alt Stadt czy Hospital. Wstępne potwierdzenie średniowiecznego osadnictwa przyniosły badania z lat 2020–2021, kiedy przy użyciu detektorów metali odnaleziono ponad 400 zabytków metalowych. Wśród nich znalazły się elementy stroju, narzędzia oraz monety – brakteaty ze Strzałowa i Szczecina oraz denar księcia pomorskiego Barnima II. Materiał ten pozwolił datować aktywność osadniczą od końca XIII do XV wieku.

Miasto lokowane według prawa niemieckiego

Przełomowe okazały się badania zrealizowane w 2025 roku. Zastosowano analizy geofizyczne, skaning LiDAR z wykorzystaniem drona oraz odwierty geologiczne. Na obszarze około sześciu hektarów, otoczonym czytelnym do dziś wałem i fosą, zarejestrowano ponad 1,5 tysiąca anomalii terenowych wskazujących na obecność ukrytych pod ziemią struktur. Fosa zachowała miejscami głębokość przekraczającą pięć metrów, co świadczy o znaczącym nakładzie pracy włożonym w budowę systemu obronnego.

Regularny układ przestrzenny odsłonięty w danych geofizycznych wskazuje na miasto lokowane na prawie niemieckim. W centrum wyodrębnia się prostokątny plac interpretowany jako rynek, wokół którego rozplanowano działki mieszczańskie oraz przebieg głównej ulicy prowadzącej do bramy miejskiej. Tego typu planowanie przestrzenne stanowiło w XIII i XIV wieku element szerokiego procesu urbanizacyjnego w Europie Środkowej, opartego na precyzyjnych zasadach pomiaru i podziału gruntów. Matematyczny wymiar lokacji miast – wytyczanie siatki ulic, modułowych parceli i proporcji rynku – pokazuje, jak ściśle średniowieczna praktyka urbanistyczna łączyła prawo, geometrię i gospodarkę.

Datowania radiowęglowe materiału organicznego potwierdzają, że Stolzenberg istniał już w pierwszych dekadach XIV wieku. Jako potencjalnych inicjatorów lokacji wskazuje się margrabiów brandenburskich z Nowej Marchii, którzy mogli zakładać ośrodek o charakterze nadgranicznym. W literaturze pojawia się także hipoteza o udziale biskupów kamieńskich, jednak obecnie uznawana jest za mniej prawdopodobną.

Krótki epizod w dziejach regionu

Zebrane dane sugerują, że Stolzenberg funkcjonował stosunkowo krótko. Przyczyny jego opuszczenia pozostają nieznane. W średniowieczu o losie miast decydowały zmiany przebiegu szlaków handlowych, konflikty zbrojne, kryzysy demograficzne czy czynniki środowiskowe. Ustalenie konkretnego scenariusza wymaga dalszych badań sondażowych, w tym identyfikacji lokalizacji kościoła i cmentarza wzmiankowanych już w 1291 roku.

Odkrycie Stolzenberga pokazuje, jak współczesna archeologia korzysta z narzędzi wywodzących się z nauk ścisłych – od geofizyki po analizę danych przestrzennych – aby rekonstruować przeszłość. Łączy to tradycję badań historycznych z metodami opartymi na precyzyjnym pomiarze i modelowaniu terenu. Taka interdyscyplinarność pozostaje bliska kopernikańskiemu rozumieniu nauki, w którym obserwacja, rachunek i krytyczna analiza źródeł tworzą spójny fundament poznania.